Public Finance: Fiscal Policy, Budgetary Procedure, Definitions_00.1
Marathi govt jobs   »   Study Materials   »   Public Finance: Fiscal Policy, Budgetary Procedure,...

सार्वजनिक वित्त: राजकोषीय धोरण, अर्थसंकल्पीय पद्धत आणि व्याख्या | Public Finance: Fiscal Policy and Budgetary Procedure and Definitions

सार्वजनिक वित्त: राजकोषीय धोरण, अर्थसंकल्पीय पद्धत आणि व्याख्या | Public Finance: Fiscal Policy and Budgetary Procedure and Definitions | Revision Material for MPSC: महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाने महाराष्ट्र दुय्यम सेवा गट ब संयुक्त पूर्व परीक्षा तारीख जाहीर केली आहे. गट ब 2020-21 संयुक्त पूर्व परीक्षा ही 4 सप्टेंबर, 2021 रोजी होणार आहे. MPSC Group B Combined पूर्व परीक्षेसाठी प्रवेशपत्र 25 ऑगस्ट 2021 रोजी महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाद्वारे (MPSC) जारी करण्यात आले आहे. प्रवेशपत्र तुम्ही खाली दिलेल्या लिंकद्वारे Download करू शकता. आपण आज या लेखात Revision Material for MPSC Group B मध्ये सार्वजनिक वित्त: राजकोषीय धोरण, अर्थसंकल्पीय पद्धत आणि व्याख्या (Public Finance: Fiscal Policy and Budgetary Procedure and Definitions) पाहणार आहोत.

संयुक्त पूर्व परीक्षा 2020-21 प्रवेश प्रमाणपत्र 

Public Finance: Fiscal Policy and Budgetary Procedure and Definitions | सार्वजनिक वित्त: राजकोषीय धोरण, अर्थसंकल्पीय पद्धत आणि व्याख्या 

Public Finance: Fiscal Policy and Budgetary Procedure and Definitions | सार्वजनिक वित्त: राजकोषीय धोरण, अर्थसंकल्पीय पद्धत आणि व्याख्या: सार्वजनिक वित्त किंवा पब्लिक फायनान्स म्हणजे सरकारला मिळणारे सर्व उत्पन्न (जमा) आणि सरकारद्वारे केले जाणारे सर्व व्यय (खर्च) यांचा अभ्यास होय. देशाची अर्थव्यवस्था चालविण्यासाठी सार्वजनिक वित्त हा सर्वात महत्त्वाचा स्रोत आहे. राजकोषीय धोरणानुसार सरकार आपल्या सार्वजनिक वित्ताचे व्यवस्थापन करत असते. कर व करेतर महसूल, सार्वजनिक कर्ज, सार्वजनिक खर्च आणि वित्तीय प्रशासन ही राजकोषीय धोरणाची प्रमुख अंगे/साधने आहेत. या लेखात आपण सार्वजनिक वित्त, राजकोषीय धोरण, अर्थसंकल्प व त्याच्याशी निगडीत व्याख्यांचा अभ्यास करणार आहोत. गट ब पूर्व परीक्षेच्या दृष्टीने हा टॉपिक अतिशय महत्त्वाचा असून दरवर्षी कमीतकमी दोन प्रश्न या टॉपिक वर विचारले जातात.Public Finance: Fiscal Policy and Budgetary Procedure and Definitions | सार्वजनिक वित्त: राजकोषीय धोरण, अर्थसंकल्पीय पद्धत आणि व्याख्या

राजकोषीय धोरणाची उद्दिष्टे | Objectives of Fiscal Policy

  • संसाधनांचे उपलब्धीकरण आणि वाटणी
  • आर्थिक वाढ व विकासाला चालना देणे
  • आर्थिक तफावत दूर करणे
  • रोजगार निर्मिती करून सामाजिक व आर्थिक विकास
  • किंमतीचे नियमन करून चलनवाढ आटोक्यात ठेवणे

भारताच्या पंचवार्षिक योजना (1951 ते 2017) | Five Years Plans of India (From 1951 to 2017)

अर्थसंकल्प: व्याख्या आणि प्रकार | Budget: Definition and Types

भारतात संविधानाच्या कलम 112 नुसार वार्षिक विवरणपत्र किंवा Annual Financial Statement अर्थात बजेट (अर्थसंकल्प) मांडला जातो. हा अर्थसंकल्प रोख तत्त्वावर तयार केला जातो आणि त्यात अर्थसंकल्पीय वर्षातील जमा आणि खर्च यांचे विश्लेषण दिलेले असते.तसेच विविध उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी सरकार ने सुरू केलेल्या किंवा सुरू करू इच्छिणाऱ्या विविध योजनांची माहिती व त्यांना अपेक्षित खर्च याचे विवरण या अर्थसंकल्पात दिलेले असते.अर्थसंकल्पाचे प्रकार खालीलप्रमाणे;

अर्थसंकल्पाचे प्रकार | Types of Budget

1. पारंपरिक अर्थसंकल्प | Traditional Budget

यात शासनाला एकूण किती खर्च करायचा आहे याची आकडेवारी दिलेली असते. मागील वर्षातील खर्चाचे आकडे आधारभूत धरले जातात तर खर्चाचे प्रमाण ठरवणे याला प्राधान्य असते. खर्च कसा होईल व त्यावर नियंत्रण कसे ठेवता येईल तसेच खर्च करण्यासाठी क्षेत्राचा प्राधान्यक्रम ठरविण्याची जबाबदारी मंत्रालयांची किंवा विभागांची असते. या अर्थसंकल्पात कल्याणकारी तत्त्वाचा अवलंब केला जातो.

2. फलनिष्पत्ती अर्थसंकल्प | Outcome Budget

केलेल्या खर्चाने काय साध्य होणार आहे हे ठरवले जाते व त्यानुसार अर्थसंकल्प मांडला जातो. या मध्ये प्रामुख्याने पुढील आर्थिक वर्षतील उद्दिष्टे अथवा लक्ष्य दिलेले असतात. भौतिक लक्ष्य ठरवून ते साध्य करणे याला प्राधान्य दिले जाते. यामुळे खर्च व निष्पत्ती यांची सांगड घालता येते व आवश्यक सुधारणा करता येतात. भारतात 2005-06 चा अर्थसंकल्प हा फलनिष्पत्ती अर्थसंकल्प होता.

3. शून्यधारीत अर्थसंकल्प | Zero based Budget

पीटर पिहर ला शून्याधारीत अर्थसंकल्पाचा जनक मानले जाते. या अर्थसंकल्पात खर्च करण्याची कारणे दिलेली असतात.या अर्थसंकल्पात मागील वर्षीच्या कोणत्याही आकड्यांचा आधार घेतला जात नाही तर प्रत्येक जमा व खर्चाचा नव्याने विचार करून ते मांडले जातात. यामध्ये अनावश्यक व अवास्तव खर्च टाळला जातो व त्यामुळे अर्थसंकल्प अधिक परिणामकारक होतो.1986 ला या अर्थसंकल्पाचा वापर भारतात प्रायोगिक तत्त्वावर करण्यात आला तर 1987-88 साली शून्यधारीत अर्थसंकल्प राबविण्यात आलेले महाराष्ट्र हे पहिले राज्य ठरले.

महाराष्ट्रातील महत्त्वाची वृत्तपत्रे | Important Newspapers in Maharashtra

अर्थसंकल्पीय व्याख्या आणि तुटी | Budgetary Definitions and Deficits

वित्त मंत्रालयातील आर्थिक व्यवहार विभागाअंतर्गत असणारा अर्थसंकल्प विभाग वार्षिक अंदाजपत्रक तयार करतो. या कामाची सुरुवात अर्थसंकल्पीय परिपत्रक काढून ऑगस्ट, सप्टेंबर मध्ये होते. अर्थसंकल्पीय अधिवेशनात खालील दस्तावेज मांडले जातात.

1. वार्षिक वित्तीय विवरण: – यात भारताचा संचित निधी- जमा व खर्च, भारताच्या संचित निधीमधील प्रभारीत खर्च, आकस्मिक निधी- जमा व खर्च, लोकलेखा निधी- जमा व खर्च.

2. FRBM कायद्यानुसार 4 विवरणपत्र

3. फलनिष्पत्ती अर्थसंकल्पा चे विविरणपत्र

अर्थसंकल्पीय खर्च आणि जमा याचे स्वरूप | Budgetary Expenditure and Income Structure

 A.अर्थसंकल्पीय जमा

Public Finance: Fiscal Policy, Budgetary Procedure, Definitions_50.1
अर्थसंकल्प जमा

B. अर्थसंकल्पीय खर्च

Public Finance: Fiscal Policy, Budgetary Procedure, Definitions_60.1
अर्थसंकल्पीय खर्च

Important Passes in Maharashtra | महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे घाटरस्ते

विविध तूट | Different Deficits

सार्वजनिक वित्ताचा अभ्यास करतांना विविध तुटीचा अभ्यास करावा लागतो. परीक्षेच्या दृष्टीने सुद्धा हे खूप महत्त्वाचे आहे कारण यावर एखादा प्रश्न विचारले जाण्याची शक्यता असते. खाली दिलेल्या टेबल मध्ये विविध तुटी आणि त्यांचे व्याख्येस्वरूपी सूत्र दिले आहे याचा विद्यार्थ्यांना उजळणी करतांना निश्चित फायदा होईल.

अनु.क्र. तुटीचा प्रकार व्याख्या (सूत्र)
01 अर्थसंकल्पीय तूट

(Budgetary Deficit)

अर्थसंकल्पीय खर्च – अर्थसंकल्पीय जमा

(Budgetary Expenditure- Budgetary Receipts)

महसुली तूट + भांडवली तूट

(Revenue Deficit + Capital Deficit)

02 महसुली तूट

(Revenue Deficit)

महसूली खर्च – महसुली जमा

(Revenue Expenditure – Revenue Receipts)

03 परिणामी महसुली तूट

(Effective Revenue Deficit)

महसुली तूट – अनुदाने

(Revenue Deficit – Grants in Aid)

04 भांडवली तूट

(Revenue Deficit)

भांडवली खर्च – भांडवली जमा

(Capital Expenditure – Capital Receipts)

05 राजकोषीय तूट

(Fiscal Deficit)

1. सरकारने घेतलेले कर्ज (Debt)

2. अर्थसंकल्पीय तूट + कर्ज (Budgetary Deficit+ Debt)

3. खर्च – (महसूली जमा + भांडवली जमा) [Expenditure – (Revenue Deficit + Revenue Deficit)]

4. खर्च – (महसुली जमा + पुन: प्राप्ती + सार्वजनिक मालमत्तेच्या विक्रीची रक्कम) [Expenditure – (Revenue Receipts + Loan Recovery + Sale of Public Assets)]

06 प्राथमिक तूट

(Primary Deficit)

राजकोषीय तूट – व्याज

(Fiscal Deficit – Interest Payment)

07 चलनविषयक तूट

(Monetized Deficit)

केंद्रीय बँकेकडून घेतलेले कर्ज / अग्रिम

(Surplus / Debt taken from Central Bank {RBI})

या लेखात दिलेल्या माहितीच्या आधारे आपण सार्वजनिक वित्त या प्रकरणाची उजळणी करू शकता. येणाऱ्या संयुक्त पूर्व परीक्षेत या घटकावर आधारित कमीत कमी 2 प्रश्न विचारला जातो त्यामुळे या लेखाचा आपल्याला फायदा होईल.

तुम्ही खालील ब्लॉग्स चा देखील उपयोग करू शकता 

महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या नद्या (उगम, लांबी, क्षेत्र, उपनद्या) | Important rivers in Maharashtra महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या नद्या (संगमस्थळे, धरणे, काठावरची महत्त्वाची शहरे
महाराष्ट्र राज्यातील कोकण प्रदेशातील नदीप्रणाली  मानवी रोग: रोगांचे वर्गीकरण आणि रोगांचे कारणे | Human Diseases
सजीवांचे वर्गीकरण भाग 1- सूक्ष्मजीव आणि वनस्पती | Classification of Living Organisms Part 1- सजीवांचे वर्गीकरण भाग 2 – प्राणी | Classification of Living Organisms Part 2 – Animals
महाराष्ट्रातील महत्वाचे दिवस भारतातील महत्त्वाच्या नद्या: पहिल्या दहा लांब नद्यांची यादी
नदीकाठच्या भारतीय शहरांची यादी भारतातील शास्त्रीय आणि लोक नृत्य

India’s Tokyo Olympic Performance at a Glance | भारताची टोकियो ऑलिम्पिक कामगिरी एका दृष्टीक्षेपात

Top 121 Olympics General Awareness Questions: शीर्ष 121 ऑलिम्पिक सामान्य ज्ञानाचे प्रश्न

 

ढग व ढगांचे प्रकार (Clouds and Types of clouds)

 

Indian Constitution | आपली राज्यघटना: मांडणी, स्रोत, भाग, कलमे आणि परिशिष्टे

Highest Mountain Peaks in India – State-wise List | भारतातील सर्वोच्च पर्वतीय शिखरांची राज्यनिहाय यादी

State Wise-List Of National Parks In India | भारतातील राष्ट्रीय उद्यानांची राज्यनिहाय यादी

————————————————————————————————————————–

Adda247 मराठी App | Add247Marathi Telegram group

YouTube channel- Adda247 Marathi

केवळ सरावच परीक्षेत चांगले गुण मिळण्यास मदत करू शकतो

सराव करा

Public Finance: Fiscal Policy, Budgetary Procedure, Definitions_70.1
MPSC Combined Group B Prelims 2021 Online Test Series

Sharing is caring!

ज्ञानकोश मासिक चालू घडामोडी-सप्टेंबर 2021

×

Download success!

Thanks for downloading the guide. For similar guides, free study material, quizzes, videos and job alerts you can download the Adda247 app from play store.

Thank You, Your details have been submitted we will get back to you.

Was this page helpful?

Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Login

OR

Forgot Password?

Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Sign Up

OR
Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Forgot Password

Enter the email address associated with your account, and we'll email you an OTP to verify it's you.


Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Enter OTP

Please enter the OTP sent to
/6


Did not recive OTP?

Resend in 60s

Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Change Password



Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Almost there

Please enter your phone no. to proceed
+91

Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Enter OTP

Please enter the OTP sent to Edit Number


Did not recive OTP?

Resend 60

By skipping this step you will not recieve any free content avalaible on adda247, also you will miss onto notification and job alerts

Are you sure you want to skip this step?

By skipping this step you will not recieve any free content avalaible on adda247, also you will miss onto notification and job alerts

Are you sure you want to skip this step?