President: Role and Power, Relevant Articles | राष्ट्रपती : अधिकार व कार्ये, संबंधित कलमे_00.1
Marathi govt jobs   »   Study Materials   »   President: Role and Power, Relevant Articles

राष्ट्रपतींचे अधिकार व कार्ये आणि संबंधित कलमे | Role and Power of President and Relevant Articles

Role and Power of President and Relevant Articles: MPSC ने 4 ऑक्टोबर 2021 रोजी त्यांच्या अधिकृत वेबसाईटवर MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा 2021 साठी एकूण 390 रिक्त पदे जाहीर केले आहेत. MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा 2021 ही 2 जानेवारी 2022 ला घेणार आहे. त्याचप्रमाणे MPSC संयुक्त गट ब पूर्व परीक्षा 2021 आणि महाराष्ट्र गट क सेवा पूर्व परीक्षा 2021, महाराष्ट्र वनसेवा पूर्व परीक्षा, महाराष्ट्र कृषी सेवा परीक्षा 2021, इ परीक्षा MPSC लवकरच जाहीर करणार आहे. तर या सर्व परीक्षांसाठी उपयुक्त असे अभ्यास साहित्य म्हणजेच Study Material for MPSC 2021 Series, Adda247 मराठी तुमच्यासाठी घेऊन येत आहे. या अंतर्गत आपण दररोज सामान्य विषयातील परीक्षेला उपयोगी असे विविध Topics चा अभ्यास करणार आहोत. तर चला आजच्या या लेखात आपण पाहुयात राष्ट्रपती : अधिकार व कार्ये, संबंधित कलमे | President: Role and Power, Relevant Articles. स्पर्धा परीक्षांमध्ये परीक्षांमध्ये राष्ट्रपती : अधिकार व कार्ये, संबंधित कलमे या विषयावर हमखास प्रश्न विचारला जातो.

राज्यसेवा पूर्व परीक्षा 2021 ची जाहिरात | MPSC Rajyaseva Prelims Exam Notification 2021

Role and Power of President and Relevant Articles ‌| राष्ट्रपतींचे अधिकार व कार्ये आणि संबंधित कलमे

Role and Power of President and Relevant Articles: MPSC घेत असलेले सर्व परीक्षांचे जुने पेपर पाहता राज्यशास्त्र या विषयात पंतप्रधानांवर बरेच प्रश्न आलेले आहेत. त्यामुळे येणाऱ्या MPSC च्या सर्व पूर्व परीक्षेत राष्ट्रपतींवर प्रश्न येण्याची दाट शक्यता आहे. त्यामुळे आजच्या ता लेखात आपण राष्ट्रपती पंतप्रधान आणि त्यांचे अधिकार व कार्ये, संबंधित कलमे या विषयी सविस्तर चर्चा करणार आहोत.

पंचायत राज तुलनात्मक अभ्यास – MPSC अभ्यास साहित्य | Panchayat Raj Comparative Study: Study Material for MPSC

Role and Power of President and Relevant Articles: Overview ‌| राष्ट्रपतींचे अधिकार व कार्ये आणि संबंधित कलमे: प्रस्तावना

Role and Power of President and Relevant Articles- Overview: राष्ट्रपती (President) हे भारताचे ‘राज्य प्रमुख’ (Head of the State) असून सर्व कारभार त्यांच्या नावाने चालविला जातो. राष्ट्रपती (President) भारताचे प्रथम नागरिक असून ते देशाची एकता, एकात्मता व अखंडता यांचे प्रतिक असतात. कलम 52 मध्ये ‘भारताचा एक राष्ट्रपती असेल’ अशी तरतूद करण्यात आली आहे

Role and Power of President and Relevant Articles: Election of President ‌| राष्ट्रपतींचे अधिकार व कार्ये आणि संबंधित कलमे: राष्ट्रपतीची निवडणूक

Role and Power of President and Relevant Articles- Election Of President: राष्ट्रपतीची (President) निवडणूक लोकांमार्फत प्रत्यक्षपणे होत नाही, तर अप्रत्यक्षपणे होते. ही निवडणुकीची पद्धत आपण आयर्लंड कडून घेतली आहे.राष्ट्रपतीच्या (President) निवडणुकीची पद्धत ‘एकल संक्रमणीय मताद्वारे प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धती’ ही आहे.

महाराष्ट्रातील समाज सुधारक MPSC साठी – भाग 1 | Social Reformers of Maharashtra for MPSC- Part 1

Role and Power of President and Relevant Articles: President’s Power ‌| राष्ट्रपतींचे अधिकार व कार्ये आणि संबंधित कलमे: राष्ट्रपतींचे अधिकार

Role and Power of President and Relevant Articles- President’s Power of President: राष्ट्रपतीचे (President’s) अधिकार व त्यांची कार्ये पुढीलप्रमाणे:

  1. कार्यकारी अधिकार (Executive Power of President)
  2. कायदेविषयक अधिकार (Legislative Powers of President)
  3. वित्तीय अधिकार (Financial Powers of President)
  4. न्यायीक अधिकार (Judicial Power of President)
  5. परराष्ट्र विषयक अधिकार
  6. लष्करी अधिकार (Military Power of President)
  7. आणीबाणीविषयक अधिकार (Emergency Powers of President)
  8. दयेचा अधिकार (Pardoning Power of President)
  9. नकाराधिकार (Veto Power of President)
  10. वटहुकूम जारी करण्याचा अधिकार (Ordinance-making Power of the President)

1. कार्यकारी अधिकार (Executive Power of President):

  • भारत सरकारचा सर्व कार्यकारी कारभार राष्ट्रपतींच्या नावाने चालविला जातो.
  • राष्ट्रपतींच्या (President) नावाने काढलेले व अंमलात आणलेले आदेश कोणत्या पद्धतीने काढावेत याचे नियम राष्ट्रपती तयार करू शकतात.
  • पंतप्रधानाची नेमणूक करतात व त्याच्या सल्यांने इतर मंत्र्यांची करतात.
  • ते सर्व सैन्य दलांचे तेच सरसेनापती असतात.
  • राष्ट्रपती (President) पुढील नेमणूका करतात: भारताचे महालेखापाल, मुख्य निवडणूक आयुक्त व इतर निवडणूक आयुक्त, संघ लोक सेवा, राज्यांचे राज्यपाल, वित्त आयोगाचे अध्यक्ष व सदस्य महान्यायवादी, उच्च व सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश, भारताचा नियंत्रक व महालेखापरीक्षक, राज्यपाल व नायब राज्यपाल, तिन्ही सेनांचे सेनापती व अन्य प्रमुख अधिकारी, तसेच वित्त आयोग, संघ आणि संयुक्त लोकसेवा आयोगाचे अध्यक्ष व सदस्य, अनुसूचित जाती-जमाती आयोग, मागास वर्ग आयोग, आंतरराज्य मंडळे वगैरेंचे अध्यक्ष इत्यादी अनेक महत्त्वाच्या-किंबहुना संघशासनातर्फे केल्या जाणाऱ्या सर्वच नेमणुका राष्ट्रपती करतात. त्यातील बहुतांश पदांची पदच्युतीही त्यांच्याच हाती असते.

2. कायदेविषयक अधिकार (Legislative Powers of President):

राष्ट्रपती (President) हे संसदेचा एक अविभाज्य घटक आहेत. त्यानुसार त्यांना विविध कायदेविषयक अधिकार प्राप्त आहेत:

  • संसदेचे अधिवेशन बोलविणे (summon) आणि सत्रसमाप्ती करणे (prorogue) याचा राष्ट्रपतींना (President) अधिकार असतो. तसेच पंतप्रधानाच्या सल्ल्यानुसार लोकसभा विसर्जित करण्याचा अधिकारही राष्ट्रपतींना आहे.
  • संसदेच्या दोन्ही सभागृहांची संयुक्त बैठक (joint sitting) बोलविण्याचाही अधिकार राष्ट्रपतींना आहे, मात्र अशी बैठकीचे अध्यक्षस्थान लोकसभेचे अध्यक्ष भुषवितात.
  • सार्वत्रिक निवडणुकीनंतरच्या पहिल्या तसेच दरवर्षीच्या पहिल्या अधिवेशनात दोन्ही सदनांच्या संयुक्त सत्रापुढे राष्ट्रपती (President) अभिभाषण करतात.
  • सभागृहांना वेळोवेळी संदेश पाठवणे, गरज भासेल त्यानुसार विशेष वा संयुक्त अधिवेशन बोलावणे. काही विधेयके संसदेसमोर मांडण्यासाठी राष्ट्रपतींची पूर्वसंमती घ्यावी लागते. राष्ट्रपतींची स्वाक्षरी झाल्याशिवाय कोणत्याच विधेयकाचे कायद्यात रूपांतर होत नाही.
  • राज्यसभेवर 12 सदस्यांची नियुक्ती करणे तसेच गरज भासल्यास आंग्ल-भारतीयांचे 2 सदस्य लोकसभेवर नियुक्त करणे, विविध अहवाल संसदेपुढे ठेवणे वगैर अधिकारांचाही या प्रकारात समावेश होतो.

3. वित्तीय अधिकार (Financial Powers of President):

दर पाच वर्षांनी वित्त आयोगाची नेमणूक करणे, अर्थविधेयके मांडण्यास पूर्वसंमती देणे, पूरक सहाय्यक व अपवादात्मक अनुदाने मिळण्यासंबंधीच्या मागण्या ठेवणे, आयकर व निर्यातकर यांच्या उत्पन्नाची राज्यांमध्ये विभागणी करणे, एखाद्या राज्याला आकस्मिक आवश्यकता पडल्यास देशाच्या आकस्मिकता निधीतून त्या राज्याला साहाय्य देणे इ. वित्तीय बाबी राष्ट्रपतींच्या (President) अधिकारात असतात.

4. न्यायविषयक अधिकार (Judicial Power of President):

न्यायालयातील न्यायाधीशांची संख्या ठरवणे, नेमणुका करणे, उद्भवलेल्या घटनात्मक प्रश्नावर सर्वोच्च न्यायालयाचा सल्ला घेणे, फाशीची शिक्षा शिथिल वा माफ करणे अधिकार राष्ट्रपतींना (President) असतात.

5. परराष्ट्र विषयक अधिकार:

सर्व आंतरराष्ट्रीय करार व तह राष्ट्रपतींच्या नावाने केले जातात. भारताचे राजदूत व राजनैतिक अधिकारी यांच्या नेमणुका राष्ट्रपती करतात तसेच अन्य देशांचे भारतातील राजदूत आणि राजनैतिक अधिकारी यांना राष्ट्रपतींची मान्यता आणि स्विकृती आवश्यक असते.  राष्ट्रपती (President) आंतरराष्ट्रीय मंचावर भारताचे प्रतिनिधित्व करतात.

6. लष्करी अधिकार (Military Power of President):

राष्ट्रपती (President) तिन्ही संरक्षक दलांचे सरसेनापती (Supreme Commander) म्हणून कार्य करतात. या अधिकारान्वये, राष्ट्रपती थलसेना, हवाईसेना व नौसेनेच्या प्रमुखांची नेमणूक करतात. युद्ध आणि शांतता यांविषयीचे सर्व निर्णय राष्ट्रपतीच्या आदेशानुसार ठरतात.

7. आणीबाणीविषयक अधिकार (Emergency Powers of President):

आणीबाणीची परिस्थिती हाताळण्यासाठी राष्ट्रपतींना (President) तीन प्रकारची आणीबाणी घोषित करता येते:

  • राष्ट्रीय आणीबाणी (कलम 365)
  •  घटकराज्य आणीबाणी किंवा राष्ट्रपती राजवट (कलम 356 व 365)
  • आर्थिक आणीबाणी (कलम 360).

8. दयेचा अधिकार (Pardoning Power of President):

राज्यघटनेतील कलम 72 अनुसार राष्ट्रपतींना एखाद्या अपराधी व्यक्तीला क्षेबद्दल क्षमादान करण्याचा (pardon), शिक्षा-तहकुबी देण्याचा (reprieve), शिक्षादेश निलंबित करण्याचा (suspend), त्यात सूट देण्याचा (remit) किंवा तो सौम्य करण्याचा (commute) अथवा तीत विश्राम (respite) किंवा सूट देण्याचा (remission) अधिकार आहे.

पुढील खटल्यांसंदर्भात हा अधिकार वापरता येतो

  • सांघिक कायद्याच्या विरोधात केलेल्या गुन्ह्यांमुळे झालेली शिक्षा.
  • कोर्ट मार्शल (सैनिकी न्यायालय) झाल्याने मिळालेली शिक्षा आणि
  • फाशीची शिक्षा.

9. भारताच्या राष्ट्रपतींना प्राप्त नकाराधिकार (Veto Power of President):

भारतीय राष्ट्रपतींना (President) प्राप्त नकाराधिकारांची माहिती पुढीलप्रमाणे:

  • पूर्ण किंवा शुद्ध किंवा निरंकुश नकाराधिकार (Absolute Veto) : संसदेने पारित केलेल्या विधेयकाला संमती देण्याचे रोखून ठेवण्याच्या राष्ट्रपतींच्या अधिकाराला पूर्ण किंवा शुद्ध अशा परिस्थितीत विधेयक राष्ट्रपती संपुष्टात येते व त्याचे कायद्यात रूपांतर होत नाही.

या स्वरूपाच्या नकाराधिकाराचा वापर पुढील दोन संदर्भात केला जातो.

  • खाजगी सदस्याने सादर केलेले विधेयक (मंत्री नसलेल्या संसदेच्या कोणत्याही सदस्याने सादर केलेले विधेयक) आणि
  • कॅबिनेटने राजीनामा दिल्यानंतर (विधेयक मंजूर केल्यानंतर मात्र राष्ट्रपतीने मान्यता देण्यापूर्वी) शासकीय विधेयकाबाबत हा नकाराधिकार वापरता येतो. अशा विधेयकाला मंजुरी देऊ नये असा सला नवीन कॅबिनेट राष्ट्रपतींना देऊ शकते.
  • निलंबनात्मक किंवा तात्पुरता नकाराधिकार (Suspensive Veto):एखादे विधेयक संसदेच्या पुनर्विचारासाठी पाठविले जाते त्यावेळी राष्ट्रपतीने (President) नकाराधिकाराचा वापर केलेला असतो. तथापि, दुरूस्ती करून वा दुरूस्तीशिवाय संसदेने साध्या बहुमताने असे विधेयक पुन्हा पारित केले आणि राष्ट्रपतींकडे पाठविले तर त्या विधेयकाला मान्यता देण्याचे बंधन राष्ट्रपतींवर आहे. याचाच अर्थ साध्या बहुमताद्वारे संबंधित विधेयक संसदेने पुनर्प्रारित केले तर राष्ट्रपतीच्या नकाराधिकारावर मात करता येते.
  • पॉकेट नकाराधिकार (Pocket Veto) :या नकाराधिकारासंदर्भात राष्ट्रपती एखादे विधेयक मंजूर करीत नाहीत किंवा मान्यता देत नाहीत किंवा ते पुनर्विचारासाठीही पाठवत नाहीत. अमर्याद काळासाठी ते विधेयक अनिर्णित ठेवले जाते विधेयकाबाबत कोणतीही कृती (सकारात्मक वा नकारात्मक) न करण्याचा राष्ट्रपतींना असणाऱ्या अधिकारात पॉकेट नकाराधिकार म्हणून ओळखले जाते. राज्यघटनेमध्ये संसद‍िय विधेयकावर कोणतीही कालमर्यादा नमूद केलेली नाही.

10. राष्ट्रपतींचा अध्यादेश / वटहुकूम जारी करण्याचा अधिकार (Ordinance-making Power of the President):

घटनेच्या कलम 123 अन्वये, संसदेच्या विश्रांती काळात अध्यादेश काढण्याचा अधिकार आहे. एखाद्या बाबीवर राष्ट्रपतींनी (President) तात्काळ कार्यवाही करणे आवश्यक आहे अशी परिस्थिती निर्माण झाल्यास त्यांना अध्यादेश काढता येतो. अध्यादेशाला संसदीय कायद्याचा दर्जा व प्रभाव प्राप्त असतो, मात्र त्याचे स्वरूप तात्पुरत्या कायद्यासारखे असते.

Relevant Articles of President ‌| राष्ट्रपती संबांधातील महत्वाची कलमे

Relevant Articles of President: राष्ट्रपती (President) संबांधातील महत्वाच्या कलमांचा आपण आढावा घेऊयात.

राष्ट्रपती (President) संबांधातील महत्वाची कलमे कलमे
भारताचे राष्ट्रपती (President) 52
संघशासनाचे कार्यकारी अधिकार राष्ट्रपतींकडे असेल 53
राष्ट्रपतींची निवडणूक (President’s Election) 54
राष्ट्रपतीं पदाची निवडणुकीची पद्धत 55
राष्ट्रपतींचा कार्यकाळ 56
राष्ट्रपती पदासाठी पात्रता 58
राष्ट्रपती पदाची शपथ (President’s Oath) 60
राष्ट्रपतींवरील महाभियोगाची कार्यपद्ध 61
राष्ट्रपतींचा दयेचा अधिकार 72
राष्ट्रपतींना प्राप्त नकाराधिकार 111
राष्ट्रपतींचा अध्यादेश / वटहुकूम जारी करण्याचा अधिकार 123
सर्वोच्च न्यायालयाशी सल्लामसलत करण्याचा राष्ट्रपतींचा अधिकार. 143

तुम्हाला हेही बघायला आवडेल

National Health Mission (NHM): Study Material for Arogya Bharti 2021 राष्ट्रीय ग्रामीण आरोग्य अभियान (NRHM)
कोविड-19 स्पर्धा परीक्षांसाठी महत्वाची माहिती राष्ट्रीय ग्रामीण आरोग्य अभियान अंतर्गत विविध कार्यक्रम: भाग 1
राष्ट्रीय ग्रामीण आरोग्य अभियान अंतर्गत विविध कार्यक्रम: भाग 2 राष्ट्रीय ग्रामीण आरोग्य अभियान अंतर्गत विविध कार्यक्रम: भाग 3
सार्वत्रिक लसीकरण कार्यक्रम (UIP) आरोग्य विषयक महत्वाचे दिवस
महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या नद्या (संगमस्थळे, धरणे, काठावरची महत्त्वाची शहरे भारतातील महत्त्वाच्या नद्या: पहिल्या दहा लांब नद्यांची यादी
नदीकाठच्या भारतीय शहरांची यादी भारतातील शास्त्रीय आणि लोक नृत्य
भारताच्या पंचवार्षिक योजना (1951 ते 2017) | FYPs (From 1951 To 2017)

महाराष्ट्रातील महत्त्वाची वृत्तपत्रे | Important Newspapers In Maharashtra

Important Passes in Maharashtra | महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे घाटरस्ते

Our Solar System: आपली सौरप्रणाली: निर्मिती, ग्रह, तथ्य आणि प्रश्न

भारताची टोकियो ऑलिम्पिक कामगिरी एका दृष्टीक्षेपात

Union and Maharashtra State Council of Ministers

ढग व ढगांचे प्रकार (Clouds And Types Of Clouds)

Indian Constitution | आपली राज्यघटना: मांडणी, स्रोत, भाग, कलमे आणि परिशिष्टे

Highest Mountain Peaks In India – State-Wise List | भारतातील सर्वोच्च पर्वतीय शिखरांची राज्यनिहाय यादी

State Wise-List Of National Parks In India | भारतातील राष्ट्रीय उद्यानांची राज्यनिहाय यादी

Fundamental Rights Of Indian Citizens | भारतीय नागरिकांचे मूलभूत अधिकार

List Of Countries And Their National Sports |  देशांची यादी आणि त्यांचा राष्ट्रीय खेळ

सार्वजनिक वित्त: राजकोषीय धोरण, अर्थसंकल्पीय पद्धत आणि व्याख्या | Public Finance

महाराष्ट्र राज्य GK PDF प्रश्न आणि स्पष्टीकरणासोबत त्यांचे उत्तर | Download All Parts

FAQs On President: Role and Power, Relevant Articles

Q1.भारतीय राष्ट्रपतींसाठी कलम कोणते आहे?

Ans. कलम 52

Q2. राष्ट्रपतींवर MPSC पूर्व परीक्षेमध्ये किती प्रश्न येतात?

Ans. एक ते दोन

Q3. राष्ट्रपतींच्या अधिकार आणि कार्याबद्दल माहिती कुठे मिळेल ?

Ans.  Adda247 मराठी अँप वर मिळेल.

Q4. राष्ट्रपतींना क्षमा करण्याचा अधिकार आहे का?

Ans. हो, राष्ट्रपतींना क्षमा करण्याचा अधिकार आहे.

YouTube channel- Adda247 Marathi

Adda247 मराठी App | Add247Marathi Telegram group

President: Role and Power, Relevant Articles | राष्ट्रपती : अधिकार व कार्ये, संबंधित कलमे_50.1
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा द्विभाषिक Full Length Test Series.

Sharing is caring!

ज्ञानकोश मासिक चालू घडामोडी-नोव्हेंबर 2021

×

Download success!

Thanks for downloading the guide. For similar guides, free study material, quizzes, videos and job alerts you can download the Adda247 app from play store.

Thank You, Your details have been submitted we will get back to you.

Was this page helpful?

Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Login

OR

Forgot Password?

Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Sign Up

OR
Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Forgot Password

Enter the email address associated with your account, and we'll email you an OTP to verify it's you.


Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Enter OTP

Please enter the OTP sent to
/6


Did not recive OTP?

Resend in 60s

Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Change Password



Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Almost there

Please enter your phone no. to proceed
+91

Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Enter OTP

Please enter the OTP sent to Edit Number


Did not recive OTP?

Resend 60

By skipping this step you will not recieve any free content avalaible on adda247, also you will miss onto notification and job alerts

Are you sure you want to skip this step?

By skipping this step you will not recieve any free content avalaible on adda247, also you will miss onto notification and job alerts

Are you sure you want to skip this step?