మానవ శరీరంలో రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థ
రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థను హృదయనాళ వ్యవస్థ అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది రక్త నాళాలు, మానవ రక్తం మరియు గుండె యొక్క క్లిష్టమైన నెట్వర్క్. వివిధ అవయవాలు మరియు కణజాలాల సరైన పనితీరుకు ఈ వ్యవస్థ యొక్క కార్యాచరణ అవసరం, ఇది మానవ శరీరధర్మ శాస్త్రంలో కేంద్ర భాగం. ఈ వ్యవస్థ శరీరంలోని ప్రతి కణం మరియు కణజాలానికి ఆక్సిజన్, పోషకాలు, హార్మోన్లు మరియు ఇతర ముఖ్యమైన పదార్ధాలను పంపిణీ చేయడంతోపాటు వ్యర్థపదార్థాలు మరియు కార్బన్ డయాక్సైడ్ను తొలగించడానికి బాధ్యత వహిస్తుంది. గుండె, రక్తనాళాలు మరియు రక్తం కూడా రక్తప్రసరణ వ్యవస్థలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తాయి. ఈ కధనంలో మానవ శరీరంలో రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థ గురించి కొన్ని విషయాలు ఇక్కడ చర్చించాము.
APPSC/TSPSC Sure shot Selection Group
రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థ
రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థను మొదట విలియం హార్వే కనుగొన్నారు. ప్రపంచంలోని దాదాపు అన్ని జంతువులలో ప్రసరణ వ్యవస్థ ఉంది, వాటిలో కొన్ని వైవిధ్యాన్ని చూపుతాయి. దీని నుండి జంతువులలో రెండు ప్రధాన రకాల రక్త ప్రసరణలు ఉన్నాయి.
- ఓపెన్ ప్రసరణ వ్యవస్థ
- క్లోజ్డ్ ప్రసరణ వ్యవస్థ
ఓపెన్ ప్రసరణ వ్యవస్థ | క్లోజ్డ్ ప్రసరణ వ్యవస్థ |
ఓపెన్ ప్రసరణ వ్యవస్థలో రక్తం పెద్ద బహిరంగ ప్రదేశాలు మరియు కణజాలాల మధ్య లాకునే మరియు సైనస్ అని పిలువబడే ఛానెల్ల ద్వారా ప్రవహిస్తుంది. | క్లోజ్డ్ ప్రసరణ వ్యవస్థలో గుండె మరియు రక్త నాళాలు అని పిలువబడే గదుల యొక్క క్లోజ్డ్ సిస్టమ్ ద్వారా రక్తం ప్రవహిస్తుంది. |
కణజాలాలు రక్తంతో ప్రత్యక్ష సంబంధంలో ఉంటాయి. | రక్తం కణజాలంతో ప్రత్యక్ష సంబంధంలోకి రాదు |
రక్త ప్రవాహం చాలా నెమ్మదిగా ఉంటుంది మరియు రక్తం చాలా తక్కువ ఒత్తిడిని కలిగి ఉంటుంది | రక్త ప్రసరణ చాలా వేగంగా ఉంటుంది మరియు రక్తం అధిక పీడనాన్ని కలిగి ఉంటుంది. |
వాయువులు మరియు పోషకాల మార్పిడి నేరుగా రక్తం మరియు కణజాలాల మధ్య జరుగుతుంది. | పోషకాలు మరియు వాయువులు కేశనాళిక గోడ గుండా కణజాల ద్రవానికి వెళతాయి, అక్కడ నుండి అవి కణజాలాలకు పంపబడతాయి |
కణజాలం గుండా ప్రవహించే రక్తం యొక్క పరిమాణాన్ని నియంత్రించడం సాధ్యం కాదు | రక్త నాళాల మృదు కండరాల సంకోచం మరియు సడలింపు ద్వారా రక్తం యొక్క పరిమాణం మరింత సమర్థవంతంగా నియంత్రించబడుతుంది. |
రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థ- మానవ శరీరంలో క్లోజ్డ్ ప్రసరణ వ్యవస్థ
మానవ శరీరం క్లోజ్డ్ సర్క్యులేటరీ సిస్టమ్ను కలిగి ఉంటుంది, అంటే మనిషికి అశుద్ధమైన మరియు స్వచ్ఛమైన రక్తం కోసం వివిధ రక్త నాళాలు ఉన్నాయి, అంటే రక్తం ఒకదానితో ఒకటి కలపదు. మానవ ప్రసరణ వ్యవస్థ ప్రధానంగా మూడు భాగాలను కలిగి ఉంటుంది.
- రక్త నాళాలు
- రక్తం
- గుండె
రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థ- రక్త నాళాలు
మానవ శరీరంలో వారి వాహనం ప్రకారం మూడు రక్త నాళాలు ఉంటాయి.
- ధమని
- సిరలు
- కేశనాళికలు
ధమనులు
గుండె నుండి శరీరానికి దూరంగా ఉండే రక్తనాళాలను ధమనులు అంటారు. ధమనులు సాధారణంగా ఆక్సిజనేటెడ్ రక్తాన్ని సరఫరా చేస్తాయి. కానీ పల్మనరీ ఆర్టరీ అశుద్ధ రక్తాన్ని తీసుకువెళుతుంది.
ధమని యొక్క ప్రధాన లక్షణాలు
- ధమనులు సిరల కంటే లోతుగా ఉంటాయి. (శరీరంలో లోతుగా ఉంది)
- ధమనులకు కవాటాలు ఉండవు.
- ధమనులలో రక్తపోటు ఎక్కువగా ఉంటుంది (బ్లడ్ ప్రెజర్)
- ధమనుల గోడలు సాగేవి మరియు కండరాలతో ఉంటాయి.
- అలాగే, ధమని గోడ సాధారణంగా సిర కంటే మందంగా ఉంటుంది, ఎందుకంటే ఇక్కడ రక్తపోటు ఎక్కువగా ఉంటుంది. అందుకే ధమని యొక్క ల్యూమన్ సిర కంటే చిన్నదిగా ఉంటుంది.
సిరలు
శరీరంలోని ఒక భాగం నుండి గుండెకు ఉపయోగించిన అశుద్ధ రక్తాన్ని (డీఆక్సిజనేటెడ్ రక్తం) తీసుకువెళ్లే రక్తనాళాన్ని సిర అంటారు. (మినహాయింపు అనేది స్వచ్ఛమైన రక్తాన్ని కలిగి ఉన్న పల్మనరీ సిర.
సిరల యొక్క ముఖ్య లక్షణాలు:
- సిరలు శరీరం యొక్క చర్మం పైన అంటే ధమనుల పైన ఉంటాయి. (ఉపరితలంగా ఉంది)
- తక్కువ పీడనం మరియు గురుత్వాకర్షణకు వ్యతిరేకంగా రక్తాన్ని తీసుకువెళుతున్నందున సిరలు కవాటాలను కలిగి ఉంటాయి.
- సిరల్లో రక్తపోటు చాలా తక్కువగా ఉంటుంది. (10-20mmHg)
- సిరలు తక్కువ సాగేవి.
- సిరల గోడలు సన్నగా ఉంటాయి. అందుకే లోపల కుహరం ఎక్కువగా ఉంటుంది.
కేశనాళికలు
ఇవి రక్త నాళాల రకం, దీని ద్వారా రక్తం కణాలతో సంబంధంలోకి వస్తుంది. అంటే, ధమనులు మరియు సిరలను కలిపే రక్త నాళాలు అని పిలుస్తారు.
కేశనాళికల యొక్క ప్రధాన లక్షణాలు
- కేశనాళిక యొక్క గోడ చాలా సన్నగా ఉంటుంది, ఇది ఒక పొరతో రూపొందించబడింది. (అంటే ఎండోథెలియం పొర)
- కణాలకు రక్తం కేశనాళికల ద్వారా మాత్రమే వస్తుంది.
- రక్తం మరియు కణాల మధ్య గ్యాస్, ఆహారం మరియు వ్యర్థ పదార్థాల మార్పిడి కేశనాళికల ద్వారా మాత్రమే జరుగుతుంది.
రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థ- మానవ రక్తం
రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థ- రక్తం: మానవ రక్తం ప్రధానంగా రెండు భాగాలతో కూడి ఉంటుంది.
- రక్త కణాలు
- ప్లాస్మా
1. రక్త కణాలు
ఈ క్రింది విధంగా 3 రకాలు ఉన్నాయి
RBC – ఎర్ర రక్త కణాలు
- వృత్తాకార, బైకాన్కేవ్ మరియు నాన్-న్యూక్లియేటెడ్
- వాటిని ఎరిథ్రోసైట్స్ అంటారు.
- పరిమాణంలో చాలా చిన్నవి అంటే 7 మైక్రోమీటర్ల వ్యాసం, 2.5 మైక్రోమీటర్ల మందంతో ఉంటాయి.
- హిమోగ్లోబిన్ అనే భాగం కారణంగా RBCలు ఎరుపు రంగును పొందుతాయి.
- RBCలు 127 రోజులు జీవిస్తాయి. మరియు ప్లీహములో మరణిస్తాయి. (అంటే గ్రేవ్ యార్డ్ ఆఫ్ RBC)
- పిండంలో, కాలేయం లేదా ప్లీహములో RBCలు ఉత్పత్తి అవుతాయి.
- పెద్దలలో, ఎముక మజ్జలో RBC లు ఉత్పత్తి అవుతాయి.
- RBCలోని ముఖ్యమైన భాగం- హిమోగ్లోబిన్: ఒక RBCలో మిలియన్ల కొద్దీ హిమోగ్లోబిన్ ఉంటుంది.
- హిమోగ్లోబిన్లో, హీమ్ అంటే ఇనుము మరియు గ్లోబిన్ అంటే ప్రోటీన్. ఆక్సిజన్ హిమోగ్లోబిన్ ద్వారా తీసుకువెళుతుంది. సాధారణ హిమోగ్లోబిన్ స్థాయి పురుషులలో 13-18gm/100ml మరియు స్త్రీలలో 11.5-16.5gm/100ml. హిమోగ్లోబిన్ లోపం రక్తహీనతకు కారణమవుతుంది, అయితే అధిక హిమోగ్లోబిన్ పాలిసిథెమియాకు కారణమవుతుంది.
WBC- తెల్ల రక్త కణాలు
- కణాలు పరిమాణంలో పెద్దవి, అమీబా లాంటివి, కేంద్రకం మరియు రంగులేనివి.
- ఇవి పరిమాణంలో RBCల కంటే పెద్దవి. అంటే, 8 నుండి 15 మైక్రోమీటర్ల వ్యాసం. సాధారణ రక్తంలో
- ప్రతి క్యూబిక్ మిల్లీమీటర్కు WBC 5000 నుండి 11000 కాపీలు ఉంటాయి.
- WBCని తక్కువ ల్యూకోసైట్లు అని కూడా అంటారు.
- ఏ రకమైన వ్యాధిలోనైనా ముందుగా డబ్ల్యుబిసి సంఖ్య పెరుగుతుంది మరియు డబ్ల్యుబిసి సంఖ్య
- క్యూబిక్ మిమీకి 2 లక్షలకు పెరిగినప్పుడు దానిని ల్యుకేమియా అంటారు.
- WBC ఎముక మజ్జ మరియు ప్లీహములో ఉత్పత్తి అవుతుంది.
- 3-4 రోజులు జీవిస్తుంది.
- WBCలో 5 రకాలు ఉన్నాయి
- న్యూట్రోఫిల్స్ – సూక్ష్మజీవులను చంపుతాయి
- అసిడోఫిల్స్ – అలెర్జీలలో వాటి సంఖ్య పెరుగుతుంది
- బాసోఫిల్స్ – హెపారిన్ మరియు హిస్టామిన్లను తీసుకువెళతాయి
- లింఫోసైట్లు – రోగనిరోధక శక్తిలో ప్రతిరోధకాలను ఉత్పత్తి చేస్తాయి.
- మోనోసైట్లు – చనిపోయిన జీవులను తింటాయి.
ఫలకికలు
- వాటి ఆకారం బైకాన్వెక్స్ మరియు రంగులేనిది.
- ఈ రక్త కణాలు క్షీరదాలలో మాత్రమే కనిపిస్తాయి.
- థ్రోంబోసైట్స్ అని కూడా పిలుస్తారు మరియు కేంద్రకం లేదు.
- ఇవి చాలా చిన్నవి (వ్యాసంలో 2.5 నుండి 5 మైక్రోమీటర్లు) మరియు ప్లేట్ లాగా ఉంటాయి.
- ప్లేట్లెట్స్ 5 నుండి 10 రోజుల వరకు జీవించగలవు.
- సాధారణంగా రక్తంలో క్యూబిక్ మిమీకి 2.5 నుంచి 4.5 లక్షల ప్లేట్లెట్స్ ఉంటాయి.
- రక్తం గడ్డకట్టే ప్రక్రియలో సహాయపడుతుంది.
- ఇవి ఎముక మజ్జలో ఏర్పడతాయి.
- డెంగ్యూ, మలేరియా, టైఫాయిడ్లో దీని పరిమాణం తగ్గుతుంది.
2. రక్త ద్రవం
రంగులేని లేదా లేత పసుపు ఆల్కలీన్ మాధ్యమం (ఆల్కలీన్/బేసిక్ మీడియం) రక్త ద్రవం. రక్త ద్రవం యొక్క ప్రధాన లక్షణాలు క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:
- మొత్తం రక్తంలో 55% ప్లాస్మా.
- రక్త ద్రవం 90% నీరు, 7% ప్రోటీన్ మరియు మిగిలిన 3% అకర్బన పదార్థాలు.
- రక్తంలో ప్రధానంగా 4 రకాల ప్రొటీన్లు ఉంటాయి.
- గ్లోబులిన్ – యాంటీబాడీ ఉత్పత్తి. ప్రతిఘటనను నియంత్రించడం.
- అల్బుమిన్ – శరీరంలో నీటి సమతుల్యతను కాపాడుకోవడం. (ఆస్మోటిక్ బ్యాలెన్స్)
- ప్రోథ్రాంబిన్ – రక్తం గడ్డకట్టే ప్రక్రియలో సహాయపడుతుంది.
- ఫైబ్రెనోజెన్ – రక్తం గడ్డకట్టే ప్రక్రియలో సహాయపడుతుంది.
- అదనంగా, ప్లాస్మాలో గ్లూకోజ్, అమైనో ఆమ్లాలు, కొవ్వు ఆమ్లాలు, యూరియా మరియు వివిధ వాయువులు ఉంటాయి.
- శరీరంలోని కార్బన్ డయాక్సైడ్లో ఎక్కువ భాగం (70%) రక్తంలో బైకార్బోనేట్ రూపంలో రవాణా చేయబడుతుంది.
రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థ – గుండె
రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థ- గుండె: కండరాల గుండె పెరికార్డియం కింద ఉన్న థొరాసిక్ కేజ్లో రక్షించబడుతుంది. పిల్లల హృదయాలు పిడికిలి అంత పెద్దవి. మనిషి గుండె బరువు దాదాపు 360 గ్రాములు. పెద్దవారి గుండె రెండు పిడికిలి పరిమాణంలో ఉంటుంది.
గుండె నిర్మాణం: 1706లో, రేమండ్-డి-విసెన్స్ అనే ఫ్రెంచ్ శరీర నిర్మాణ శాస్త్రజ్ఞుడు మొదట గుండె నిర్మాణాన్ని వివరించాడు. గుండె యొక్క నాలుగు గదులలో, పై రెండు కర్ణిక మరియు దిగువ రెండు జఠరికలు.
- కుడి కర్ణిక (కుడి కర్ణిక): రెండు పెద్ద ధమనులు, బృహద్ధమని మరియు బృహద్ధమని, శరీరంలోని అన్ని భాగాల నుండి డీఆక్సిజనేటెడ్ రక్తాన్ని కుడి కర్ణికకు తీసుకువస్తాయి.
- కుడి కర్ణిక మరియు కుడి కర్ణిక మధ్య ఉన్న ‘ట్రైస్పిడ్ వాల్వ్’ కుడి కర్ణిక నుండి కుడి కర్ణికలోకి రక్తాన్ని ప్రవహిస్తుంది, కానీ కుడి కర్ణికలోకి మరొక మార్గం కాదు.
- ఉజ్వి జవానికా (కుడి జఠరిక): ‘పల్మనరీ ఆర్టరీ’, ఒక పెద్ద రక్తనాళం, ఈ కంపార్ట్మెంట్ను విడిచిపెట్టి, కుడి కర్ణిక నుండి ఊపిరితిత్తులకు డీఆక్సిజనేటెడ్ రక్తాన్ని తీసుకువెళుతుంది. పుపుస ధమని యొక్క
- ప్రారంభ భాగంలో మూడు సెమిలూనార్ కవాటాలు ఉన్నాయి. అందువల్ల, ఈ ధమని ద్వారా ఊపిరితిత్తులకు వెళ్ళిన రక్తం తిరిగి ప్రవహించదు.
- ఎడమ కర్ణిక (ఎడమ కర్ణిక): ఊపిరితిత్తుల నుండి ఆక్సిజన్తో కూడిన రక్తాన్ని తీసుకువెళ్ళే నాలుగు పల్మనరీ సిరలు ఈ కంపార్ట్మెంట్లోకి తెరవబడతాయి.
- ఎడమ కర్ణిక (ఎడమ జఠరిక): ‘బృహద్ధమని’ అనే పెద్ద రక్తనాళం ఈ కంపార్ట్మెంట్ నుండి ఉద్భవించింది మరియు దాని శాఖల ద్వారా శరీరంలోని అన్ని భాగాలకు స్వచ్ఛమైన రక్తాన్ని సరఫరా చేస్తుంది.
డబుల్ సర్క్యులేషన్: ఒక హృదయ స్పందన సమయంలో రెండు ప్రసరణ చర్యలు (డబుల్ సర్క్యులేషన్) జరుగుతాయి.
పల్మనరీ సర్క్యులేషన్: ఈ ప్రక్రియ ద్వారా, డీఆక్సిజనేటెడ్ లేదా హైపోక్సిజనేటెడ్ రక్తం గుండె నుండి ఊపిరితిత్తులకు తీసుకువెళుతుంది మరియు అక్కడ రక్తం ఆక్సిజన్ చేయబడినప్పుడు, అది తిరిగి గుండెకు తీసుకురాబడుతుంది.
దైహిక ప్రసరణ: ఈ చర్య ద్వారా, ఆక్సిజనేటెడ్ రక్తం గుండె నుండి శరీరంలోని అన్ని కణాలు మరియు కణజాలాలకు పంపిణీ చేయబడుతుంది మరియు కణాల నుండి డీఆక్సిజనేటెడ్ మరియు కార్బన్ డయాక్సైడ్ అధికంగా ఉండే రక్తం గుండెకు పంపిణీ చేయబడుతుంది.
హార్ట్ బీట్స్: గుండె లయబద్ధంగా కుంచించుకుపోవడంతో పాటు తక్షణ విశ్రాంతిని గుండె కొట్టుకోవడం అంటారు.
రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థ యొక్క విధులు
ప్రసరణ వ్యవస్థ యొక్క అతి ముఖ్యమైన పని శరీరం అంతటా ఆక్సిజన్ను రవాణా చేయడం. మానవ ప్రసరణ వ్యవస్థ యొక్క ఇతర ముఖ్యమైన విధులు క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:
- ఇది అన్ని అవయవ వ్యవస్థలను నిలబెట్టడంలో సహాయపడుతుంది.
- ఇది శరీరం అంతటా రక్తం, పోషకాలు, ఆక్సిజన్, కార్బన్ డయాక్సైడ్ మరియు హార్మోన్లను రవాణా చేస్తుంది.
- ఇది వ్యాధికారక కణాల నుండి కణాలను రక్షిస్తుంది.
- రక్తంలో ఉండే పదార్థాలు దెబ్బతిన్న కణజాలాన్ని సరిచేయడంలో సహాయపడతాయి.
మరింత చదవండి:
తాజా ఉద్యోగ ప్రకటనలు | ఇక్కడ క్లిక్ చేయండి |
ఉచిత స్టడీ మెటీరియల్ (APPSC, TSPSC) | ఇక్కడ క్లిక్ చేయండి |
ఉచిత మాక్ టెస్టులు | ఇక్కడ క్లిక్ చేయండి |