"सः गां दुग्धं दोग्धि" इत्यस्य कर्मवाच्ये रूपं किम्?

Correct option is D

"सः गां दुग्धं दोग्धि" इत्यस्य कर्मवाच्ये रूपं "तेन गौः दुग्धं दुह्यते" भवति।
वाच्यपरिवर्तनस्य विधिः: 1. कर्तृ → तृतीया विभक्तिः परिवर्त्यते:
· मूलवाक्ये "सः" (कर्तृ, प्रथमा विभक्तिः) अस्ति। कर्मवाच्ये "सः" → "तेन" (करणकारकः, तृतीया विभक्तिः) भवति।
2. कर्म → प्रथमा विभक्तिः परिवर्त्यते:
· मूलवाक्ये "गां" (कर्म, द्वितीया विभक्तिः) अस्ति। कर्मवाच्ये कर्मं → "गौः" (प्रथमा विभक्तिः) भवति।
3. धातु → कर्मवाच्यरूपं परिवर्त्यते:
· "दोग्धि" (कर्तृवाच्यरूपम्) → "दुह्यते" (कर्मवाच्यरूपम्)।
4. शेषं अपरिवर्तितम्:
· "दुग्धं" (द्वितीया विभक्तिः) अपरिवर्तितं भवति।
शुद्धं कर्मवाच्यं वाक्यम्: · कर्तृवाच्यं वाक्यम्: "सः गां दुग्धं दोग्धि।" (वह गाय का दूध दुहता है।)
· कर्मवाच्यं वाक्यम्: "तेन गौः दुग्धं दुह्यते।" (गाय का दूध उसके द्वारा दुहा जाता है।)
Information Booster: 1. धातुः "दुह्" परिवर्तनम्:
· कर्तृवाच्ये रूपम्: दोग्धि।
· कर्मवाच्ये रूपम्: दुह्यते।
2. वाच्यपरिवर्तनस्य सामान्यः नियमः:
· कर्तृवाच्ये कर्ता मुख्यः।
· कर्मवाच्ये कर्मं मुख्यं, कर्ता करणरूपेण (तृतीयायां विभक्तौ) प्रयुज्यते।
· उदाहरणः:
· कर्तृवाच्ये: रामः पुष्पं पठति।
· कर्मवाच्ये: रामेण पुष्पं पठ्यते।
Additional Knowledge: 1. तेन गौः दुग्धं दोग्धि (a):
· "दोग्धि" अत्र कर्तृवाच्यरूपं अस्ति। कर्मवाच्ये "दुह्यते" अपेक्षितम्।
2. तेन गां दुग्धं दोग्धि (b):
· "गां" द्वितीया विभक्तिः अत्र यथावत् अस्ति। कर्मवाच्ये कर्मं प्रथमा विभक्तौ (गौः) भवेत्।
3. तेन गां दुग्धं दुह्यते (c):
· "गां" द्वितीया विभक्तिः अत्र अशुद्धम्। कर्मवाच्ये कर्मं प्रथमा विभक्तौ (गौः) भवेत्।
निष्कर्षः: "सः गां दुग्धं दोग्धि" इत्यस्य कर्मवाच्ये रूपं "तेन गौः दुग्धं दुह्यते"। अतः उत्तरः (d) उचितः।