शिक्षाग्रन्थस्य प्रतिपाद्येषु बलं नाम किम्?
(A) स्थानम् (B) प्रयत्नः (C) स्वरः (D) व्यञ्जनम्
समीचीनं विकल्पं चिनुत:

Correct option is A

पाणिनीयशिक्षा वैदिकस्वरूपस्य वर्णनं, उच्चारणं, स्वर-व्यञ्जन-विन्यासं च प्रतिपादयति। अत्र "बलं" नाम विशेषतया स्थानं (उच्चारणस्य स्थानं) एवं प्रयत्नं (उच्चारणकालीनः प्रयासः) इत्यस्य सन्दर्भे प्रयुक्तं भवति।
1. स्थानम् - वर्णस्य उच्चारणे जिह्वा, कण्ठः, दन्तः, ओष्ठः इत्यादीनां स्थानविशेषः प्रतिपाद्यः।
2. प्रयत्नः - वर्णानाम् उच्चारणे प्रयुक्तः शारीरिकः प्रयासः। एषः "बलं" इति पाणिनीयशिक्षायां उल्लेखितः।
Information Booster पाणिनीयशिक्षा संस्कृतशिक्षायां आद्यग्रन्थेषु प्रमुखः। अस्मिन ग्रन्थे वर्णोत्पत्तेः वैज्ञानिकं विवरणं विद्यते। बलं नाम विशेषतया स्थानप्रयत्नद्वयम् उच्चारणे आवश्यकम्।
1. स्थानम् - वर्णस्य सृष्टिः कुत्र भवति, इदं स्थानं निर्दिश्यते।
· उदाहरणम्: ओष्ठ्यं, तालव्यं, मूर्धन्यं, दन्त्यं।
2. प्रयत्नः - उच्चारणे प्रयुक्तः प्रयासः।
· उदाहरणम्: घोषः (स्वरयुक्तः), अघोषः (स्वररहितः), स्पर्शः (स्पर्शयुक्तः), विसर्गः (स्पर्शरहितः)।
Additional Knowledge 1. स्वरः (C) पाणिनीयशिक्षायां स्वराणां स्थानं, स्वरप्रयोगं, अनुनासिकत्वं च विशदीकृतम्, परन्तु बलं नाम स्वराणां विषये न निर्दिष्टम्।
2. व्यञ्जनम् (D) व्यञ्जनानां वर्गीकरणं तथा तेषां स्थान-प्रयत्ननिरूपणं शिक्षायां विस्तृतरूपेण प्रकटितम्, परन्तु बलं इत्यस्य सन्दर्भे विशेषतया न चिह्नितम्।
अतः "बलं" इति शब्दः स्थानम् एवं प्रयत्नम् (A एवम् B) इत्येतयोः सन्दर्भे विशेषतः प्रयुक्तः।