Types of Amendments & Constitutional Amendment Process in India: Article 368_00.1
Marathi govt jobs   »   Study Materials   »   Types of Amendments & Constitutional Amendment...

घटनादुरुस्तीचे प्रकार आणि भारतातील घटनादुरुस्ती प्रक्रिया: कलम 368 | Types of Amendments and Constitutional Amendment Process in India: Article 368

Types of Amendments & Constitutional Amendment Process in India: Article 368: महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाने महाराष्ट्र दुय्यम सेवा, गट ब संयुक्त पूर्व परीक्षा 2021 साठी जाहिरात जाहीर केली आहे.  MPSC ने यावर्षी एकूण 666 रिक्त पदांसाठी ऑनलाइन अर्ज आमंत्रित केले आहे. MPSC गट ब संयुक्त पूर्व परीक्षा 2021 ही 26 फेब्रुवारी 2022 रोजी होणार आहे. तर आता आपल्याकडे MPSC गट ब च्या संयुक्त पूर्व परीक्षेसाठी पुरेसा वेळ मिळाला आहे. साधारणतः 3 – 3.5 महिने अभ्यासासाठी मिळत आहेत. या वेळेचा उपयोग योग्य रीतीने केला तर PSI, STI आणि ASO या तिन्ही पोस्ट साठीची पूर्व परीक्षा crack करता येईल. या वेळात जेवढा जास्त सराव आणि उजळणी करता येईल तेवढा जास्त सराव आणि उजळणी केली पाहिजे. MPSC परीक्षेसाठी उपयुक्त असे अभ्यास साहित्य म्हणजेच Study Material for MPSC 2021 Series, Adda247 मराठी तुमच्यासाठी घेऊन येत आहे. या अंतर्गत आपण दररोज सामान्य ज्ञान या विषयातील परीक्षेला उपयोगी असे विविध Topics चा अभ्यास करणार आहोत. तर चला आजच्या या लेखात आपण राजशास्त्र या विषयातील घटनादुरुस्तीचे प्रकार आणि भारतातील घटनादुरुस्ती प्रक्रिया: कलम 368 | Types of Amendments & Constitutional Amendment Process in India: Article 368 यावर चर्चा करूयात.

MPSC गट ब संयुक्त पूर्व परीक्षा 2021 ची जाहिरात

Types of Amendments & Constitutional Amendment Process in India: Article 368 | घटनादुरुस्तीचे प्रकार आणि भारतातील घटनादुरुस्ती प्रक्रिया: कलम 368 

Types of Amendments & Constitutional Amendment Process in India: Article 368: MPSC घेत असलेले सर्व परीक्षांचे जुने पेपर पाहता राजशास्त्र या विषयावरील घटनादुरुस्तीचे प्रकार आणि भारतातील घटनादुरुस्ती प्रक्रिया या topic वर प्रश्न आलेले आहेत. त्यामुळे येणाऱ्या MPSC च्या सर्व पूर्व परीक्षेत घटनादुरुस्तीचे प्रकार आणि भारतातील घटनादुरुस्ती प्रक्रिया या topic वर प्रश्न येण्याची दाट शक्यता आहे. त्यामुळे आजच्या लेखात आपण भारताच्या घटनादुरुस्तीचे प्रकार आणि भारतातील घटनादुरुस्ती प्रक्रिया याविषयी सविस्तर चर्चा करणार आहोत.

भारताच्या घटनेतील भाग 20 मधील कलम 368 मध्ये संसदेचा घटनादुरूस्तीचा अधिकार व घटनादुरुस्तीची पद्धत देण्यात आली आहे. कलम 368 (1) नुसार, संसदेला घटनेतील कोणत्याही तरतुदीमध्ये भर घालणे, बदल करणे किंवा काढून टाकणे या मार्गांनी या कलमात सांगितलेल्या पद्धतीनुसार सुधारणा करण्याचा अधिकार देण्यात आला. मात्र केशवानंद भारती केसमध्ये सर्वोच्च न्यायालयाच्या निकालानुसार, संसद घटनादुरुस्ती करतांना घटनेच्या ‘मूलभूत संरचनेत’ बदल करू शकत नाही. राज्यघटनेमध्ये दुरुस्ती करण्याची कार्यपद्धती आपण दक्षिण आफ्रिकेच्या राज्यघटनेतून घेतली आहे.

वित्तीय आणीबाणी: कलम 360

Constitutional Amendment Process in India: Article 368 | भारतातील घटनादुरुस्ती प्रक्रिया: कलम 368

Constitutional Amendment Process in India- Article 368: कलम 368 मध्ये दिल्याप्रमाणे घटनादुरूस्तीची(Constitutional Amendment Process) पद्धत पुढीलप्रमाणे आहे:

  • घटनादुरूस्तीचा (Constitutional Amendment) आरंभ संसदेच्या कोणत्याही सभागृहात संबंधित विधेयक मांडूनच करता येईल. म्हणजेच असे विधेयक राज्य विधीमंडळामध्ये मांडता येणार नाही.
  • एखाद्या मंत्र्याला किंवा खाजगी सदस्याला विधेयक मांडता येईल. विधेयक मांडण्यासाठी राष्ट्रपतींच्या पूर्वसंमतीची आवश्यकता नाही.
  • हे विधेयक दोन्ही सभागृहांमध्ये विशेष बहुमताने (Special Majority) संमत होणे गरजेचे असते. म्हणजेच, हे विधेयक त्या त्या सभागृहाच्या एकूण सदस्यसंख्येच्या बहुमताने व त्या सभागृहाच्या उपस्थित असलेल्या व मतदान करणाऱ्या सदस्यांपैकी किमान दोन-तृतीयांश इतक्या सदस्यांच्या बहुमताने  समत होणे गरजेचे असते.
  • प्रत्येक सभागृहाने हे विधेयक स्वतंत्ररित्या पारित करणे गरजेचे असते. दोन्ही सभागृहांमध्ये त्याबाबतीत मतभेद झाल्यास विधेयकावर चर्चा करण्यासाठी व ते पारित करण्यासाठी संयुक्त बैठकीची (Joint Sitting) तरतूद करण्यात आलेली नाही. (कलम 108 अंतर्गत संयुक्त बैठकीची तरतूद केवळ साधारण विधेयकासाठी आहे.)
  • मात्र जर घटनादुरूस्ती विधेयकामुळे घटनेतील संघराज्यीय तरतुदींमध्ये (Federal provisions) बदल होणार असेल तर विधेयक राष्ट्रपतींना अनुमतीसाठी सादर करण्यापूर्वी किमान निम्म्या राज्यांच्या विधानमंडळांनी साध्या बहुमताने त्यास समर्थन देणे (ratify) आवश्यक असेल. दोन्ही सभागृहांनी पारित केल्यांतर व आवश्यक तेथे राज्यांचे समर्थन प्राप्त झाल्यानंतर, विधेयक राष्ट्रपतींना संमतीसाठी सादर केले जाते.
  • राष्ट्रपतीला विधेयकास संमती देणे बंधनकारक असते. तो संमती रोखून ठेवू शकत नाही किंवा संसदेकडे विधेयक पुनर्विचारार्थ पाठवू शकत नाही. (1971 च्या 24व्या घटनादुरूस्तीने हे बंधन  टाकण्यात आले.)
  • राष्ट्रपतीच्या संमतीनंतर विधेयकाचे घटनादुरुस्ती कायद्यात रूपांतर होते व त्यानुसार घटनेत बदल केला जातो.

सर्वोच्च न्यायालय: सर्वोच्च न्यायालयाचे अधिकारक्षेत्र व अधिकार 

Types of Amendments in India | भारतातील घटनादुरुस्तीचे प्रकार

Types of Amendments in India: कलम 368 मध्ये घटनादुरुस्तीचे दोन प्रकार दिलेले आहेत:

  1. संसदेच्या विशेष बहुमताने
  2. संसदेच्या विशेष बहुमताने आणि त्याबरोबर निम्म्या राज्यांच्या साध्या बहुमताने.

इतर कलमांमध्ये (कलम 368 व्यतिरिक्त) घटनेच्या काही तरतुदीमध्ये संसदेच्या साध्या बहुमताने दुरुस्ती करण्याची तरतूद देण्यात आली आहे. मात्र कलम 368 च्या प्रयोजनार्थ अशा दुरुस्तींना घटनादुरुस्ती असे समजण्यात येत नाही.

यावरून, घटनेत दुरूस्ती तीन प्रकारे केली जाते:

  1. संसदेच्या साध्या बहुमताने (कलम 368 च्या बाहेरील दुरूस्ती)
  2. संसदेच्या विशेष बहुमताने (कलम 368 (2) अंतर्गत)
  3. संसदेच्या विशेष बहुमताबरोबर निम्म्या राज्यांच्या साध्या समर्थनाने (कलम 368 (2) अंतर्गत)

1. संसदेच्या साध्या बहुमताने घटनादुरूस्ती (By Simple Majority of Parliament):

दोन्ही सभागृहांच्या साध्या बहुमताने( कलम 368 च्या बाहेर) घटनेतील अनेक तरतुदींमध्ये सुधारणा/दुरुस्ती (Constitutional Amendment) करता येते.

उदाहरणार्थ:

  • नवीन राज्यांची स्थापना आणि राज्यांचे क्षेत्रफळ, सीमा व नावात बदल,
  • राज्यांमध्ये विधान परिषदांची निर्मिती किंवा नष्ट करणे,
  • दुसरी अनुसूची: राष्ट्रपती, राज्यपाल, अध्यक्ष, न्यायाधीश यांचे पगार, भत्ते, अधिकार इत्यादी.
  • संसदेची गणसंख्या
  • संसद सदस्यांचे पगार व भत्ते
  • संसदेच्या कामकाजाचे नियम
  • संसद, तिचे सदस्य व समित्यांचे विशेषाधिकार (privileges)
  • संसदेत इंग्रजीचा वापर
  • सर्वोच्च न्यायालयातील न्यायाधीशांची संख्या
  • सर्वोच्च न्यायालयास अतिरिक्त कार्यक्षेत्र बहाल करणे.
  • कार्यालयीन भाषेचा वापर
  • संसदेच्या व राज्य विधीमंडळांच्या निवडणूका
  • नागरिकत्व
  • मतदारसंघांचे परिसीमन
  • केंद्रशासित प्रदेश
  • पाचवी व सहावी अनुसूची

राज्यातील राष्ट्रपती राजवट: कलम 356

2. संसदेच्या विशेष बहुमताने घटनादुरूस्ती (By Special Majority of Parliament): घटनेतील बहुतेक तरतुदींमध्ये दुरूस्ती कलम 368 अंतर्गत विशेष बहुमताने करता येते. त्यासाठी घटनादुरूस्ती विधेयक दोन्ही सभागृहांमध्ये स्वतंत्ररित्या सभागृहांच्या एकूण सदस्यसंख्येच्या बहुमताने व उपस्थित व मतदान करणाऱ्या सदस्यांपैकी दोन-तृतीयांश इतक्या सदस्यांच्या बहुमताने पारित होणे गरजेचे असते.

• या पद्धतीने मूलभूत हक्क, मार्गदर्शक तत्वे आणि पहिल्या व तिसऱ्या पद्धतींमध्ये न येणाऱ्या तरतुदींमध्ये दुरुस्ती केली जाते.

3. संसदेचे विशेष बहुमत व निम्म्या राज्यांच्या साध्या बहुमताने घटनादुरूस्ती (By Special Majority of Parliament and Consent of Half States): घटनेतील संघराज्यीय तरतुदींमध्ये दुरुस्ती करण्यासाठी घटनादुरूस्ती विधेयक संसदेच्या दोन्ही सभागृहांमध्ये विशेष बहुमताबरोबर किमान निम्म्या राज्यांनी साध्या बहुमताने त्यास समर्थन देणे गरजेचे असते. मात्र त्यासाठी राज्यांवर कालावधीचे बंधन नाही.

पुढील तरतुदींमध्ये दुरूस्ती या पद्धतींनी करता येतेः

  • संघराज्य व घटकराज्यांच्या कार्यकारी शक्तींची व्याप्ती (extent)
  • संसदेतील राज्यांचे प्रतिनिधित्व
  • सातव्या अनुसूचीतील कोणतीही सूची
  • राष्ट्रपतीची निवडणूक व त्याची पद्धत
  • सर्वोच्च व उच्च न्यायालये
  • संघराज्य व घटकराज्ये यांमध्ये कायदेविषयक शक्तींची विभागणी.
  • कलम 368 मधील तरतुदी

राष्ट्रीय आणीबाणी कलम 352: व्याख्या, परिचय, प्रकार 

Recent Constitutional amendments | भारताच्या अलीकडील घटनादुरुस्त्या

Recent Constitutional amendments: खाली काही अलीकडील काळात झालेल्या घटनादुरुस्त्या (Constitutional Amendment) दिल्या आहेत

  • 100 वा घटनादुरूस्ती कायदा, 2015: 7 मे, 2015 रोजी भारत व बांग्लादेश यांमधील भूसीमा करार (Land Boundary Agreement) करण्यासाठी 100 वा घटनादुरुस्ती कायदा पारित करण्यात आला.
  • 101 वा घटनादुरूस्ती कायदा, 2016: या घटनादुरुस्ती अन्वये घटनेमध्ये विस्तू व सेवा कर (GST) ची तरतूद करण्यात आली. या घटनादुरुस्ती अन्वये घटनेत समाविष्ट करण्यात आलेल्या कलम 246A ने संसद आणि राज्य विधानमंडळाला जी.एस.टी. लागू करण्यासाठी कायदे करण्याचे अधिकार देण्यात आले आहेत.
  • 102वा घटनादुरूस्ती कायदा, 2018 या घटनादुरूस्ती अन्वये राष्ट्रीय मागास वर्ग आयोगा’ला (National Commission for Backward Classes: NCBC) घटनात्मक दर्जा देण्यात आला आहे. पूर्वी हा आयोग एक वैधानिक आयोग होता. या घटनादुरूस्तीने घटनेत दोन नवीन कलमे समाविष्ट केली आहेत: कलम 338B आणि 342A.
  • 103वा घटनादुरुस्ती कायदा, 2019: या घटनादुरुस्ती अन्वये नागरिकांमधील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांच्या गटांना (EWS) महत्तम 10 टके आरक्षण देण्यात आले आहे. त्यासाठी कलम 15 मध्ये उपकलम (6), तसेच कलम 16 मध्ये उपकलम (6) ही दोन उपकलमे समाविष्ट करण्यात आली आहेत.
  • 104वा घटनादुरुस्ती कायदा, 2020: या घटनादुरुस्ती अन्वये लोकसभा व राज्यसभा यामध्ये SC व ST यांच्या आरक्षणासंदर्भात तरतुदींमध्ये बदल करण्यात आला. सत्तर वर्षाच्या कालावधीसाठी जी तरतूद केली होती ती 25 जानेवारी 2020 रोजी संपली होती. SC व ST साठी आरक्षण आणखी दहा वर्ष म्हणजे 25 जानेवारी 2020 पर्यंत वाढवले. मात्र अँग्लो इंडियन समुदायासाठी नामनिर्देशित करण्यात येणार्‍या जागांना मुदतवाढ देण्यात आली नाही.

1857 नंतरचे भारतातातील व्हॉईसरॉय

Study Material for All MPSC Exams |  MPSC च्या सर्व परीक्षांसाठी अभ्यास साहित्य

Study Material for All MPSC Exams: MPSC च्या परीक्षा पास व्हायला मुलांना बरेच वर्ष लागतात कारण MPSC चा अभ्यासक्रम खूप आहे आणि प्रश्न नेमके कशातून येतात हे समजायला वेळ लागतो. तुमच्या अभ्यासाच्या तयारीला गती देण्यासाठी Adda247 मराठी सर्व विषयातील महत्वाचे टॉपिक कव्हर करणार आहे. त्याच्या सर्व लिंक तुम्ही खालील तक्त्यात पाहू शकता आणि दररोज यात भर पडणार आहे. त्यामुळे तुम्ही Adda 247 मराठी च्या अधिकृत वेबसाईट ला भेट द्या. यामुळे तुम्हाला MPSC राज्यसेवा पुर्व परीक्षा 2021 व तसेच आगामी MPSC च्या सर्व स्पर्धा परीक्षेत जास्त गुण मिळवण्यास मदत होईल.

तुम्हाला हेही बघायला आवडेल

वित्तीय आणीबाणी: कलम 360

मूलभूत कर्तव्ये: कलम 51A

आपली राज्यघटना: मांडणी, स्रोत, भाग, कलमे आणि परिशिष्टे

राज्यातील राष्ट्रपती राजवट: कलम 356

मूलभूत कर्तव्ये: कलम 51A | Fundamental Duties: Article 51A

राष्ट्रीय आणीबाणी कलम 352: व्याख्या, परिचय, प्रकार 

1857 नंतरचे भारतातातील व्हॉईसरॉय

सर्वोच्च न्यायालय: न्यायाधीशांची पात्रता व नेमणूक, सर्वोच्च न्यायालयाचे स्वातंत्र्य

ब्रिटिश भारतातील प्रारंभीच्या काळातील गव्हर्नर जनरल

भारतातील राज्ये आणि त्यांची राजधानी, 28 राज्ये आणि 8 केंद्रशासित प्रदेश 2021

RBI ची पतनियंत्रणाची साधन

रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया आणि तिचे कार्य 

राष्ट्रीय उत्पन्नाची मोजमाप

स्वातंत्रपूर्व काळातील शिक्षणविषयक आयोग व समित्या

हिमालयातील महत्वाच्या खिंडी

भारत आणि महाराष्ट्रात 1857 चा उठाव 

महाराष्ट्रातील वने व वनांचे प्रकार आणि अभयारण्ये- वने व वनांचे प्रकार 

भारतातील सर्वात मोठे राज्य 2021: क्षेत्रफळ व लोकसंख्येनुसार सर्व राज्यांची यादी

पंतप्रधान: अधिकार व कार्यें आणि मंत्रिमंडळ

राष्ट्रपती : अधिकार व कार्ये, संबंधित कलमे 

महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या नद्या (उगम, लांबी, क्षेत्र, उपनद्या) महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या नद्या (संगमस्थळे, धरणे, काठावरची महत्त्वाची शहरे
महाराष्ट्र राज्यातील कोकण प्रदेशातील नदीप्रणाली  मानवी रोग: रोगांचे वर्गीकरण आणि रोगांचे कारणे | Human Diseases
सजीवांचे वर्गीकरण भाग 1- सूक्ष्मजीव आणि वनस्पती सजीवांचे वर्गीकरण भाग 2 – प्राणी
महाराष्ट्रातील महत्वाचे दिवस भारतातील महत्त्वाच्या नद्या: पहिल्या दहा लांब नद्यांची यादी
नदीकाठच्या भारतीय शहरांची यादी भारतातील शास्त्रीय आणि लोक नृत्य
भारताच्या पंचवार्षिक योजना (1951 ते 2017) | FYPs (From 1951 To 2017)

महाराष्ट्रातील महत्त्वाची वृत्तपत्रे | Important Newspapers in Maharashtra

Important Passes in Maharashtra | महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे घाटरस्ते

Our Solar System: आपली सौरप्रणाली: निर्मिती, ग्रह, तथ्य आणि प्रश्न

भारताची टोकियो ऑलिम्पिक कामगिरी एका दृष्टीक्षेपात

Top 121 ऑलिम्पिक सामान्य ज्ञानाचे प्रश्न 

ढग व ढगांचे प्रकार (Clouds and Types of clouds)

Indian Constitution | आपली राज्यघटना: मांडणी, स्रोत, भाग, कलमे आणि परिशिष्टे

Highest Mountain Peaks in India – State-wise List | भारतातील सर्वोच्च पर्वतीय शिखरांची राज्यनिहाय यादी

State Wise-List Of National Parks In India | भारतातील राष्ट्रीय उद्यानांची राज्यनिहाय यादी

Fundamental Rights Of Indian Citizens | भारतीय नागरिकांचे मूलभूत अधिकार

List of Countries and their National Sports |  देशांची यादी आणि त्यांचा राष्ट्रीय खेळ

सार्वजनिक वित्त: राजकोषीय धोरण, अर्थसंकल्पीय पद्धत आणि व्याख्या | Public Finance

महाराष्ट्र राज्य GK PDF प्रश्न आणि स्पष्टीकरणासोबत त्यांचे उ

Latest Job Alert:

MPSC गट ब संयुक्त पूर्व परीक्षा 2021 ची जाहिरात निघाली

राज्यसेवा पूर्व परीक्षा 2021 ची जाहिरात निघाली

राज्यसेवा पूर्व परीक्षा 2021 च्या रिक्त पदसंख्येत वाढ

IBPS Clerk 2021 अधिसूचना जाहीर | IBPS Clerk 2021 Notification Out

SBI PO अधिसूचना 2021 | SBI PO Notification 2021

IBPS PO 2021 अधिसूचना जाहीर

FAQs Types of Amendments & Constitutional Amendment Process in India: Article 368

Q1. घटनादुरुस्तीसाठी कोणते कलम आहे ?

Ans. घटनादुरुस्तीसाठी कलम 368 आहे

Q.2 राज्यशास्त्र या विषयावरच्या टॉपिक ची माहिती कुठे मिळेल?

Ans. राज्यशास्त्र या विषयावरच्या टॉपिक ची माहिती Adda247 मराठी च्या अँप आणि वेबसाईट वर मिळेल.

Q.3 घटनेमध्ये घटनादुरुस्ती करून बदल करता येतात का?

Ans: हो, घटनेच्या ‘मूलभूत संरचनेत’ बदल न करता घटनेमध्ये बदल करता येतात

Q.4  घटनादुरुस्तीची माहिती कुठे मिळेल?

Ans. घटनादुरुस्तीची माहिती Adda247 मराठी च्या अँप आणि वेबसाईट वर मिळेल.

.YouTube channel- Adda247 Marathi

Adda247 मराठी App | Add247Marathi Telegram group

Types of Amendments & Constitutional Amendment Process in India: Article 368_50.1
यशदा संयुक्त पूर्व परीक्षा विशेष बॅच

Sharing is caring!

ज्ञानकोश मासिक चालू घडामोडी-नोव्हेंबर 2021

×

Download success!

Thanks for downloading the guide. For similar guides, free study material, quizzes, videos and job alerts you can download the Adda247 app from play store.

Thank You, Your details have been submitted we will get back to you.

Was this page helpful?

Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Login

OR

Forgot Password?

Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Sign Up

OR
Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Forgot Password

Enter the email address associated with your account, and we'll email you an OTP to verify it's you.


Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Enter OTP

Please enter the OTP sent to
/6


Did not recive OTP?

Resend in 60s

Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Change Password



Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Almost there

Please enter your phone no. to proceed
+91

Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Enter OTP

Please enter the OTP sent to Edit Number


Did not recive OTP?

Resend 60

By skipping this step you will not recieve any free content avalaible on adda247, also you will miss onto notification and job alerts

Are you sure you want to skip this step?

By skipping this step you will not recieve any free content avalaible on adda247, also you will miss onto notification and job alerts

Are you sure you want to skip this step?