Study Material for MPSC, Talathi & Police Constable: Fundamental Rights Of Indian Citizens | भारतीय नागरिकांचे मूलभूत अधिकार_00.1
Marathi govt jobs   »   Study Material for MPSC, Talathi &...

Study Material for MPSC, Talathi & Police Constable: Fundamental Rights Of Indian Citizens | भारतीय नागरिकांचे मूलभूत अधिकार

Study Material for MPSC, Talathi & Police Constable

General Awareness, General Knowledge आणि Maharashtra Static GK या सारख्या विषयांवर MPSC State Service, MPSC Group B, MPSC Group C, Saral Seva Bharati, तलाठी, पोलीस कॉन्स्टेबल या सर्व परीक्षांमध्ये बरेच प्रश्न विचारले जातात. म्हणूनच दररोज आम्ही तुमच्यासाठी महत्वाचे असणारे Study Material घेऊन येत असतो. परीक्षांमध्ये ज्या भागावर सगळ्यात जास्त प्रश्न विचारले जातात ते म्हणजे आपल्याला हवं असलेले General Knowledge. तर चला रोज आपण आपल्या परीक्षांसाठी महत्वाचे असलेल्या विषयांचा अभ्यास करूयात. आज या लेखात आपण पाहुयात भारतीय नागरिकांचे मूलभूत अधिकार-Fundamental Rights Of Indian Citizens.

 

Study Material for MPSC, Talathi, Police Constable: Fundamental Rights Of Indian Citizens

भारतीय नागरिकांचे मूलभूत हक्क: Funadamental Rights (मूलभूत हक्क) हे एखाद्या व्यक्तीच्या विकासासाठी आवश्यक असलेल्या देशातील प्रत्येक नागरिकाचे हक्क आहेत. भारतीय राज्यघटनेत, जगातील सर्वात मोठा संविधान, भारतीय नागरिकांचे Funadamental Rights (मूलभूत हक्क) कलम 12 ते 35 पर्यंत भाग 3 अंतर्गत भारताच्या घटनेत प्रदान केले गेले आहेत. घटनेत दर्शविलेले सहा मूलभूत अधिकार अमेरिकेच्या राज्यघटनेकडून घेण्यात आले. सुरुवातीला ७ मूलभूत अधिकार होते परंतु नंतर 44 व्या घटनादुरुस्ती, 1978 अंतर्गत “मालमत्तेचा अधिकार-Right to Property” रद्द करण्यात आला. प्रत्येक नागरिकाला त्यांच्या मूलभूत हक्कांची जाणीव असणे आवश्यक आहे जे योग्य स्पष्टीकरणासह खाली सूचीबद्ध केले गेले आहेत.

State Wise-List Of National Parks In India | भारतातील राष्ट्रीय उद्यानांची राज्यनिहाय यादी

Fundamental Rights Of Indian Citizens | भारतीय नागरिकांचे मूलभूत हक्क

भारतातील प्रत्येक नागरिकाच्या मूलभूत हक्कांची (Fundamental Rights) संपूर्ण यादी येथे आहे.

भारतीय नागरिकांचे मूलभूत हक्क (Fundamental Rights)
अ. क्र. मूलभूत अधिकार संविधानाचा लेख
1 समानतेचा अधिकार (कलम- १४ ते १८) Right To Equality
(Article- 14 to 18)
कलम 14- कायद्यासमोर समानता
कलम 15- धर्म, वंश, जात, लिंग किंवा जन्मस्थान या आधारावर भेदभावाचा निषेध
कलम 16- सार्वजनिक रोजगारातील संधीची समानता
कलम 17- अस्पृश्यता निर्मूलन
कलम 18- शीर्षकांचे निर्मूलन
2 स्वातंत्र्याचा अधिकार (कलम- १९ ते २२) Right To Freedom
(Article- 19 to 22)
कलम 19- बोलण्याचे स्वातंत्र्य, अभिव्यक्ती, चळवळ
कलम 20- गुन्ह्यांसाठी दोषी ठरण्यापासून संरक्षण
कलम 21- जीवनाचा हक्क आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्य
कलम 22- अटक किंवा ताब्यात घेण्यापासून संरक्षण
3 शोषणाविरुद्धचा अधिकार (कलम- २३ आणि २४) Right Against Exploitation
(Article- 23 & 24)
कलम 23- तस्करी आणि जबरदस्ती काम लावण्यापासून/करून घेण्यापासून संरक्षण ,
कलम 24- बालमजुरीवर बंदी
4 धर्मस्वातंत्र्याचा अधिकार (कलम- २५ ते २८) Right To Freedom of Religion (Article- 25 to 28) कलम 25- एखाद्याच्या स्वतःच्या धर्माचे पालन करण्याचे स्वातंत्र्य
कलम 26- धार्मिक गोष्टी व्यवस्थापित करण्याचे स्वातंत्र्य
कलम 27- धर्माच्या प्रचारासाठी कर आकारणी नाही
कलम 28- संस्थांमध्ये धार्मिक शिक्षण किंवा धार्मिक उपासनेला उपस्थित राहण्यासाठी स्वातंत्र्य
5 सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक हक्क (कलम २९ आणि ३०) Cultural & Educational Rights (Article 29 & 30) कलम 29- अल्पसंख्याकांचे संरक्षण आणि जतन करण्यासाठी
कलम 30 – अल्पसंख्यांकांचा शैक्षणिक संस्था चालविण्याचा हक्क
6 घटनात्मक उपायांचा अधिकार (कलम ३२) Right To Constitutional Remedies (Article 32) कलम 32- हक्कांच्या अंमलबजावणीसाठी उपाय

Important Rivers In India: List Of  Top Ten Longest Rivers | भारतातील महत्त्वाच्या नद्या: पहिल्या दहा लांब नद्यांची यादी

1.समानतेचा अधिकार (कलम- १४ ते १८) Right To Equality (Article- 14 to 18)

Study Material for MPSC, Talathi & Police Constable: Fundamental Rights Of Indian Citizens | भारतीय नागरिकांचे मूलभूत अधिकार_50.1

  • कायद्यासमोर समानता आणि कायद्यांचे समान संरक्षण (कलम १४).
  • धर्म, वंश, जात, लिंग किंवा जन्मस्थान या आधारावर भेदभावाला मनाई (कलम १५).
  • सार्वजनिक रोजगाराच्या बाबतीत संधीची समानता (कलम १६).
  • अस्पृश्यता निर्मूलन आणि त्याच्या प्रथेला प्रतिबंध (कलम १७).
  • लष्करी आणि शैक्षणिक वगळता शीर्षकांचे निर्मूलन (कलम १८).

भारतीय राज्यघटनेने अनुमती दिलेल्या समानतेच्या अधिकाराला अपवाद म्हणजे: एखाद्या राज्याचे राष्ट्रपती किंवा राज्यपाल कोणत्याही न्यायालयाला उत्तरीय नाहीत.

Our Solar System: Formation, Planets, Facts, And Questions | आपली सौरप्रणाली: निर्मिती, ग्रह, तथ्य आणि प्रश्न

2. स्वातंत्र्याचा अधिकार (कलम- १९ ते २२) Right To Freedom (Article- 19 to 22)

Study Material for MPSC, Talathi & Police Constable: Fundamental Rights Of Indian Citizens | भारतीय नागरिकांचे मूलभूत अधिकार_60.1

  • स्वातंत्र्यासंबंधी सहा अधिकारांचे संरक्षण (कलम १९):

(I) भाषण आणि अभिव्यक्ती

(II) शांततेत आणि निशस्त्र एकत्र जमणे

(III) संघटना किंवा सहकारी संघ तयार करणे

(IV) संपूर्ण भारताच्या प्रदेशात मुक्तपणे फिरणे

(V) देशाच्या कोणत्याही भागात स्थायिक होणे

(VI) कोणत्याही व्यवसायाचा सराव करा किंवा कोणताही व्यापार किंवा व्यवसाय करणे

  • गुन्ह्यांसाठी दोषी ठरण्याच्या संदर्भात संरक्षण (कलम २०)
  • जीवन आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्याचे संरक्षण (कलम 21) : कोणत्याही व्यक्तीला आपल्या जीवनापासून किंवा वैयक्तिक स्वातंत्र्यापासून वंचित ठेवले जाणार नाही
  • प्राथमिक शिक्षणाचा हक्क (कलम २१ अ) : यामुळे ६ ते १४ वर्षांच्या मुलांसाठी शिक्षणाचा हक्क हा मूलभूत अधिकार आहे.
  • काही प्रकरणांमध्ये अटक किंवा ताब्यात घेण्यापासून संरक्षण (कलम २२) : अटक करण्यात आलेल्या कोणत्याही व्यक्तीला अशा अटकेच्या कारणांची माहिती न देता ताब्यात घेतले जाणार नाही.

List Of Indian Cities On Rivers Banks-Download PDF | नदीकाठच्या भारतीय शहरांची यादी

3. शोषणाविरुद्धचा अधिकार (कलम- २३ आणि २४) Right Against Exploitation (Article- 23 & 24)

Study Material for MPSC, Talathi & Police Constable: Fundamental Rights Of Indian Citizens | भारतीय नागरिकांचे मूलभूत अधिकार_70.1

  • तस्करी आणि जबरदस्ती काम लावण्यापासून/करून घेण्यापासून संरक्षण, मानवामध्ये रहदारी आणि भिकारी आणि इतर तत्सम प्रकारची जबरी कामगार निषिद्ध आहेत.
  • कारखान्यांमध्ये मुलांना रोजगार देण्यास मनाई करणे इत्यादी (कलम २४) कोणत्याही कारखान्यात किंवा खाणीत काम करण्यासाठी किंवा इतर कोणत्याही धोकादायक नोकरीत गुंतलेल्या १४ वर्षांखालील कोणत्याही मुलाला नोकरी देता येत नाही.

Classical And Folk Dances Of India : भारतातील शास्त्रीय आणि लोक नृत्य

4. धर्मस्वातंत्र्याचा अधिकार (कलम- २५ ते २८) Right To Freedom of Religion (Article- 25 to 28)

Study Material for MPSC, Talathi & Police Constable: Fundamental Rights Of Indian Citizens | भारतीय नागरिकांचे मूलभूत अधिकार_80.1

  • विवेकाचे स्वातंत्र्य आणि मुक्त व्यावसायिक, सराव आणि धर्माचा प्रसार (कलम २५)
  • धार्मिक गोष्टी व्यवस्थापित करण्याचे स्वातंत्र्य (कलम २६)
  • कोणत्याही धर्माच्या संवर्धनासाठी कर भरण्यापासून स्वातंत्र्य (कलम २७)- राज्य कोणत्याही विशिष्ट धर्म किंवा धार्मिक संस्थांच्या संवर्धनासाठी किंवा देखभालीसाठी कोणत्याही नागरिकाला कोणताही कर भरण्यास भाग पाडू शकत नाही.
  • काही शैक्षणिक संस्थांमध्ये धार्मिक शिक्षण किंवा उपासनेला उपस्थित राहण्याचे स्वातंत्र्य (कलम २८)

Important Days In Maharashtra | महाराष्ट्रातील महत्वाचे दिवस

5. सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक हक्क (कलम २९ आणि ३०) Cultural & Educational Rights (Article 29 & 30)

Study Material for MPSC, Talathi & Police Constable: Fundamental Rights Of Indian Citizens | भारतीय नागरिकांचे मूलभूत अधिकार_90.1

  • अल्पसंख्याकांच्या भाषा, पटकथा आणि संस्कृतीचे संरक्षण (कलम २९) जेथे एक धार्मिक समुदाय अल्पसंख्याकांमध्ये आहे, तेथे राज्यघटना त्याला आपली संस्कृती आणि धार्मिक हितसंबंध टिकवून ठेवण्याची सक्षम करते.
  • अल्पसंख्याकांना शैक्षणिक संस्था स्थापन करण्याचा आणि त्यांचे प्रशासन करण्याचा अधिकार (कलम ३०)- अशा समुदायांना आपल्या आवडीच्या शैक्षणिक संस्था स्थापन करण्याचा अधिकार आहे आणि अल्पसंख्याक समुदायाने राखलेल्या अशा शैक्षणिक संस्थेशी राज्य भेदभाव करणार नाही.

6. घटनात्मक उपायांचा अधिकार (कलम ३२) Right To Constitutional Remedies (Article 32)

Study Material for MPSC, Talathi & Police Constable: Fundamental Rights Of Indian Citizens | भारतीय नागरिकांचे मूलभूत अधिकार_100.1

डॉ. बी.आर. आंबेडकर यांनी घटनात्मक उपायांच्या अधिकाराला “संविधानाचा आत्मा” असे म्हटले आहे.

The Writs

मूलभूत हक्कांच्या अंमलबजावणीसाठी न्यायव्यवस्थेला Writs जारी करण्याचे अधिकार आहेत. सर्वोच्च न्यायालय भारताच्या क्षेत्रात कोणत्याही व्यक्ती किंवा सरकारविरूद्ध मूलभूत हक्कांच्या अंमलबजावणीसाठी आदेश जारी करू शकते किंवा रिटचे अनुसरण करू शकते:

(I) हबीस कॉर्पस : हे अधिकारी किंवा एका खासगी व्यक्तीला जारी केले जाते ज्याने त्याच्या ताब्यात दुसऱ्या व्यक्तीला ताब्यात घेतले आहे. त्याला कोणत्या कारणास्तव बंदिस्त केले गेले आहे हे न्यायालयाला कळवण्यासाठी नंतरचे न्यायालयात हजर केले जाते.

(II) मॅन्डॅमस : याचा शब्दशः अर्थ कमांड असा होतो. हे त्या व्यक्तीला त्या व्यक्तीने काही सार्वजनिक किंवा कायदेशीर कर्तव्य पार पाडण्यासाठी आज्ञा देते जे त्या व्यक्तीने करण्यास नकार दिला आहे.

(III) मनाई : उच्च न्यायालयाने कनिष्ठ न्यायालयाला ही रिट जारी केली आहे. कामकाज प्रलंबित असताना ते जारी केले जाते.

(IV) सर्टिओरी : न्यायालय किंवा न्यायाधिकरणाचा आदेश किंवा निर्णय रद्द करण्यासाठी न्यायालये किंवा न्यायाधिकरणांविरुद्धही ही रिट जारी केली जाते. आदेश दिल्यानंतरच ते जारी केले जाऊ शकते.

(V) को वॉरंटो : ही एक कार्यवाही आहे जिथे न्यायालय दाव्याच्या कायदेशीरतेची चौकशी करते. यात उच्च न्यायालय एखाद्या सार्वजनिक अधिकाऱ्याला बेकायदेशीरपणे पद प्राप्त केल्यास काढून टाकू शकते.

तुम्हाला हेही बगायला आवडेल:

Syllabus Of Maharashtra Subordinate Services, Group B | महाराष्ट्र दुय्यम सेवा, गट-ब (पूर्व) व (मुख्य) स्पर्धा परीक्षा अभ्यासक्रम

Exam Paper Pattern Of Maharashtra Subordinate Services, Group B | महाराष्ट्र दुय्यम सेवा, गट-ब परीक्षा नमुना

ASO, STI आणि PSI महाराष्ट्र दुय्यम सेवा, गट-ब परीक्षा (2011-2019) मागील वर्षाच्या प्रश्नपत्रिका PDF

Maharashtra State GK In Marathi | Download State GK Q&A PDF Part 9 | महाराष्ट्र राज्य GK PDF

Adda247 मराठी App | Add247Marathi Telegram group

YouTube channel- Adda247 Marathi 

केवळ सरावच परीक्षेत चांगले गुण मिळण्यास मदत करू शकतो

सराव करा

Study Material for MPSC, Talathi & Police Constable: Fundamental Rights Of Indian Citizens | भारतीय नागरिकांचे मूलभूत अधिकार_110.1

Sharing is caring!

ज्ञानकोश मासिक चालू घडामोडी-सप्टेंबर 2021

×

Download success!

Thanks for downloading the guide. For similar guides, free study material, quizzes, videos and job alerts you can download the Adda247 app from play store.

Thank You, Your details have been submitted we will get back to you.

Was this page helpful?

Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Login

OR

Forgot Password?

Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Sign Up

OR
Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Forgot Password

Enter the email address associated with your account, and we'll email you an OTP to verify it's you.


Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Enter OTP

Please enter the OTP sent to
/6


Did not recive OTP?

Resend in 60s

Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Change Password



Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Almost there

Please enter your phone no. to proceed
+91

Join India's largest learning destination

What You Will get ?

  • Job Alerts
  • Daily Quizzes
  • Subject-Wise Quizzes
  • Current Affairs
  • Previous year question papers
  • Doubt Solving session

Enter OTP

Please enter the OTP sent to Edit Number


Did not recive OTP?

Resend 60

By skipping this step you will not recieve any free content avalaible on adda247, also you will miss onto notification and job alerts

Are you sure you want to skip this step?

By skipping this step you will not recieve any free content avalaible on adda247, also you will miss onto notification and job alerts

Are you sure you want to skip this step?